Eu olho pras paisagens como eu olho pro rosto das pessoas que eu amo

PT: 

Eu olho pras paisagens como eu olho pro rosto das pessoas que eu amo 

O sol está nascendo contornando uma montanha. Perto daqui tem tantas cachoeiras e rochas quanto pequenas criaturas, quanto criaturas invisíveis. Você pode ouvir a água e talvez algum sussurrar que vem com o vento. O sol tem uma luz quente, e o vento é um levemente frio. É uma sensação boa. O sol está tocando tudo que você pode ver e pouco a pouco novas silhuetas se desenham no horizonte. Enormes nuvens com mensagens escondidas. Um parquinho para crianças de todas as idades - um parquinho no céu. Levada por uma dessas nuvens, cercada pelas suas formas macias e o seu tom de rosa, de repente, você vê o sol de perto.  

E de repente começa também a chover, assim não temos que escolher entre o sol e a chuva. Nós não sabemos como escolher um deles. Sol forte chuva forte. Lá embaixo o rio segue serpenteando, pintando a floresta com uma cor marrom-dourada, sendo uma cobra que não se camufla.  

A paisagem me dá uma piscadela como quem diz, tu sabes né? Tu já sabia. Tu sempre soube. E isso é um segredo entre eu e ela, a estrada. 

Eu choraria tanto vendo um campo de vagalumes no interior do estado do Rio divisa com Minas quanto vendo a aurora boreal  

Mas na estrada no Pará  

Eu sorrio 

Hoje quem eu sou e a arte que produzo é determinado pelo fato de que estou em um movimento sanfonar com o lugar de onde vim, pêndulo certeiro: sempre volto. Eu nunca rompi com meu lugar de origem: uma cidade, metrópole, no coração da Amazônia. Belém do Pará. Que onda. Esse lugar tem sido pra mim uma espécie de fonte inesgotável de símbolos, histórias, códigos, cultura, sons, músicas, línguas. Desde que saí de lá, passei por algo que hoje vejo ser muito comum pra pessoas que migram: passei a ser muito de lá. Minha arte então segue o mesmo movimento, fala sobre esse lugar, desloca seus símbolos comigo pra onde quer que eu vá.  

A isso eu chamei de uma prática artística trans-situ: ao contrário do in-situ, do hyper localizado, ela está interessada em transpor, transcrever e traduzir esses códigos para outros contextos.  

Com que ética? Como fazer esse deslocamento sem me auto-exotizar? Sem mastigar minha cultura pra gringo ver? Como não me apropriar de outras vivências e sim traduzir de forma muito autêntica minhas próprias percepções de uma cultura da qual faço parte e sou estrangeira ao mesmo tempo? Essas são questões que permeiam minha forma de criar, que são parâmetros de exigência para que a ética e a estética do que produzo possam caminhar juntas.  

Eu estou sempre me perguntando: eu faria isso no Brasil? 

Eu voltaria pro meu país e perfumaria isso? 

E voltar é tão difícil. E também é um alívio. Quando eu volto todo mundo está num ponto diferente, constantemente se transformando junto com o contexto em que vivem. Eu volto e eu sinto uma necessidade muito verdadeira de entender como a cena artística vem evoluindo, como meus amigos estão crescendo, como as pessoas que eu amo estão ficando mais velhas. Quando eu volto, eu preciso de tempo. Tempo pra processar a travessia entre contextos tão radicalmente diferentes - tu já imaginou o arco entre a Suíça e a Amazônia brasileira? Eu preciso de tempo pra entender, de  novo, que quando eu volto eu não pertenço e eu pertenço tanto ao mesmo tempo.  

Essa é a encruzilhada onde eu me encontro. Recentemente, eu entendi que o papel daqueles que não estão fincados nos seus lugares de origem é o papel de mensageiro. Nem melhor, nem pior: eu admiro muito as pessoas que fazem dos seus lugares uma base, que são referência, que são ramificação e sustento de suas culturas locais. Mas meu caminho foi diferente: o da mensageira.  

E desde que eu entendi isso, eu fico me perguntando: o que eu vou levar pra lá dos contextos que eu vivo, das experiências que eu compartilho aqui na Europa? 

Uma das coisas que mais me inspira aqui é observar outras diásporas vivendo na Europa. Aqui nessa encruzilhada no mundo eu tive a oportunidade muito preciosa de conhecer pessoas do Chile, Irã, Vietnã, Peru, Equador, Uruguai, Argélia, Guadalupe, Martinica, China, México, Mongólia e muitos outros países. E eu escutei suas diversas histórias de migração e como nos microcosmos das famílias que migraram juntas os elementos culturais dos seus lugares de origem são passados (ou não) de geração em geração. Como essas famílias se inscrevem em comunidades que resistem ou aderem à imposta eurocentrização de seus costumes, crenças, formas de se expressar. Essa linha tesa que não quer arrebentar entre o que eles chamam de integração cultural e uma recusa a se auto-apagar completamente.  

Tem uma coisa que eu acho tão bonita sobre uma pessoa resistindo em não deixar sua cultura ancestral ser apagada. Em manter vivas crenças que a racionalização extrema do ocidente nunca vai entender. Em compartilhar uma língua como uma arma contra a xenofobia. Em ter um senso de humor específico que conecta o lugar de onde você veio com a forma que você ri - isso não é maravilhoso? 

Eu não vim pra Europa com a minha família, eu não sei ainda em que medida eu faço parte da diáspora brasileira aqui. Eu conheci no ano passado um grupo de mulheres amazônidas vivendo em Genebra. A maioria delas têm entre 40 ou 50 anos, eu me vi ali no meio das suas histórias e das suas tão diferentes realidades e eu aprendi tanto sobre as infinitas formas com que alguém pode se mudar do seu lugar de origem. Eu sei que muitas pessoas não escolheram isso, e enquanto eu escrevo aqui eu penso nas minhas amigas trans exiladas na Europa por conta da violência contra pessoas trans no Brasil - nós somos infelizmente o país que mais mata pessoas trans e travestis no mundo todo. Enquanto eu escrevo sobre isso aqui, eu penso nos movimentos diaspóricos dentro da Europa e o quanto isso pode ser similar com pessoas vindo de todas as regiões do Brasil pra construir São Paulo, e como internamente a gente tem que lidar com tanta xenofobia. Como os portugueses e italianos que construíram a Suíça, por exemplo.  

Quando eu penso em pessoas que não queriam se mudar e tiveram que fazer isso por pressão, eu penso no absurdo do contínuo genocídio em Gaza. E como deixar isso continuar é afirmar que nós autorizamos as políticas de imigração serem ainda piores, que desrespeitamos a humanidade em todos os sentidos, que nós não atribuímos nenhum valor à vida nessa sociedade doente onde vivemos. Como vamos contar essa história pras futuras gerações? Manter a resistência do povo palestivo viva é algo que deveria ser inescapável em nossos tempos.  

Uma mensageira deve ser antes e mais que tudo uma receptora, uma amiga me disse. E eu concordei. Eu gostaria de ouvir ainda mais histórias sobre todos os diferentes processos de migração e suas diferentes realidades, pra que eu então eu possa, através desse processo de escuta, encontrar uma forma de contar para os meus o que é a história da minha migração e o que esses deslocamentos têm feito comigo. Encontrar uma forma de conectar com pessoas que eu nem sei que compartilham as mesmas dificuldades e as mesmas belezas desses movimentos migratórios. E tentar responder a constante pergunta no meu coração: quem eu estou me tornando ao cruzar tantas realidades? 

Quando eu estou aqui, desse lado do oceano, tu vai sempre me ver falando sobre o Brasil. Compartilhando a nossa música. Nossos imaginários, comidas, piadas, nossos memes. Se eu confiar um pouco em ti, eu posso às vezes compartilhar um pouco sobre nossas crenças. Uma pessoa poderia dizer que eu estou dando visibilidade para esses tópicos. Mas visibilidade não é o suficiente. Visibilidade sem ética é apropriação. Visibilidade sem partilha é predatório. Então na medida em que eu for avançando na minha prática artística, eu espero que eu possa criar mais e mais espaço para meus pares estarem comigo. Eu espero que eu possa incluir mais e mais outras pessoas migrantes no meu trabalho. Eu espero que meu trabalho possa falar e tocar outras pessoas como eu. Que ele possa sensibilizar pessoas de outras realidades, também. Eu espero que meu trabalho possa nos levar de volta pra casa.  

Voltar pra casa é preciso, ao menos uma casa simbólica, e voltar pra casa é tão difícil.  

Então para além das dificuldades de encontrar pertencimento num corpo fragmentado pelo deslocamento, para além da terrível constatação que muitos nem tem uma casa pra onde voltar: eu olho pras ruas da minha cidade, quando estou lá, eu olho pro rio me perguntando o que está no seu fundo e que eu não posso ver, eu tento absorver a umidade do ar, eu olho pra floresta e eu tento escutar os mistérios que ela não para de sussurrar. E eu me vejo crescendo, aprendendo e apenas sendo num canto, perto de um canal, numa praça. Num barco, em um cavalo, embaixo de uma mangueira. Eu vejo que IA nenhuma nunca vai conseguir reproduzir: o encantamento da terra em que eu fui presenteada por ter nascido.  

Com o meu corpo ainda quente do suor úmido dos trópicos amazônicos, da proximidade da linha do equador, banhado em água doce doce tão doce do rio Guamá, mas também salobra do rio-mar de Algodoal, no meu sangue correndo açaí, tucupi, no meu ventre e nos meus braços a massa que se forma em um corpo que come farinha de mandioca, banhada de ervas, lavada em lágrimas do luto dos que já foram, da falta que fazem os abraços diários, do gosto da cerveja e da rua, eu venho lhes contar que: 

A alegria é uma força com a qual enfrentamos muitas batalhas. 

2,6 milhões de pessoas foram às ruas em outubro em nome da fé.   

A festa é incontornável, no palácio dos bares um enorme rubi fez tanto barulho que quase nos ensurdeceu.  

No meio de um igarapé você encontra numa brecha entre as árvores o mais lindo holofote.  

A maré trouxe aos nossos olhos uma água viva em todos os tons de rosa e lilás.  

Um corpo suporta mais de 10 mil abraços.  

É possível segurar um coração de cera no meio de uma multidão e ele não quebrar. O que não é possível é sair ileso da Amazônia, intocado. E se um dia lhes for permitido tocar essas terras e essas águas e esse for o caso de vocês: derretam o seu coração e acendam uma vela.  

 NL:

Ik kijk naar het landschap zoals ik kijk naar het gezicht van de mensen die ik liefheb. 

De zon komt op, tekent contouren van een berg. Daar in de buurt zijn er evenveel watervallen als rotsen, evenveel kleine wezens als onzichtbare. Je hoort het water, misschien wat gefluister met de wind. De zon straalt een warm licht uit en de wind is een beetje koud. Het voelt goed. De zon valt op alles wat je ziet en beetje bij beetje tekenen zich andere silhouetten af aan de horizon. Enorme wolken met verborgen boodschappen. Een speelplaats voor kinderen van alle leeftijden - een speelhemel. Gedreven door een van deze wolken, omringd door hun zachte vorm en hun rozigheid, kun je de zon plotseling van dichtbij zien.    

En plotseling regent het ook, dus we hoeven er geen uit te kiezen. We weten niet hoe we zouden moeten kiezen. Sterke zon, sterke regen. Daar beneden schildert de meanderende rivier het bos met zijn bruingouden kleur, het is een slang die zich niet camoufleert in het bos.   

Het landschap knipoogt naar me alsof het wil zeggen: je weet het, toch? Je wist het al. Je hebt het altijd al geweten. En dat is een geheim tussen mij en het landschap, de weg. 

Ik zou net zo hard huilen bij het zien van een veld met vuurvliegjes in het binnenland van de staat Rio, grenzend aan Minas Gerais, als bij het zien van het noorderlicht. 

Maar op de weg in de staat Pará   

glimlach ik 

Wie ik vandaag ben en de kunst die ik maak, wordt bepaald door het feit dat ik in een accordeonbeweging zit met de plek waar ik vandaan kom, een pendule van zekerheid: ik ga altijd terug. Ik heb nooit gebroken met mijn geboorteplaats: een stad, een metropool, in het hart van de Amazone. Belém do Pará. Zo'n golf. Deze plek is voor mij een soort onuitputtelijke bron van symbolen, verhalen, codes, cultuur, geluiden, muziek en talen geweest. Sinds ik daar ben vertrokken, heb ik iets meegemaakt dat volgens mij heel gebruikelijk is voor mensen die migreren: ik ben heel erg van daar geworden. Mijn kunst volgt dan ook dezelfde beweging, vertelt over die plek en neemt de symbolen ervan overal mee naartoe.   

Ik noem dit een trans-situ artistieke praktijk: in tegenstelling tot in-situ – hypergelokaliseerd – is deze praktijk gericht op het transponeren, transcriberen en vertalen van deze codes naar andere contexten.   

Met welke ethiek? Hoe kan ik deze verplaatsing maken zonder mezelf te exotiseren? Zonder mijn cultuur te vernietigen voor de gringo's? En toch communiceren met mijn publiek? Hoe kan ik andere ervaringen niet toe-eigenen, maar ze op een zeer authentieke manier vertalen naar mijn eigen perceptie van een cultuur waarvan ik zowel een local als een buitenlander ben? Dit zijn vragen die mijn manier van creëren doordringen – parameters die eisen dat de ethiek en esthetiek van wat ik produceer hand in hand gaan.   

Ik stel mezelf steeds de vraag: zou ik dit in Brazilië doen? Zou ik terugkeren naar mijn land en dit performen? 

En terugkeren is zo moeilijk. Maar ook zo’n opluchting. Ik kom terug en iedereen bevindt zich op een ander punt, transformeert zichzelf binnen de context waarin die leeft. Ik kom terug en ik voel echt de behoefte om te begrijpen hoe de kunstscene zich ontwikkelt, hoe mijn vrienden volwassen worden, hoe mijn geliefden ouder worden. Ik kom terug en ik heb tijd nodig. Tijd om de overgang tussen twee zo radicaal verschillende contexten te verwerken – heb je je ooit de culturele kloof tussen Zwitserland en het Braziliaanse Amazonegebied voorgesteld? Ik heb tijd nodig om opnieuw te begrijpen dat ik, wanneer ik terugkom, er niet thuishoor en tegelijkertijd er zo thuishoor. 

Dit is het kruispunt waar ik me bevind. Recent ben ik gaan begrijpen dat de rol van degenen die niet geworteld zijn in hun plaats van herkomst, die van de boodschapper is. Niet beter of slechter: ik heb grote bewondering voor mensen die van hun plek een geweldige uitvalsbasis maken, die een referentiepunt zijn, die de vertakking en het levensbloed van hun lokale culturen vormen. Maar mijn pad was anders: dat van de boodschapper. 

En sinds ik recentelijk dit inzicht verwierf, vraag ik mezelf voortdurend af: wat neem ik mee terug uit de contexten waarin ik leef, uit de ervaringen die ik hier in Europa deel? 

Een van de dingen die mij hier het meest inspireren, is het observeren van andere diaspora's die in Europa wonen. Hier, op dit kruispunt van de wereld, heb ik de kostbare kans gehad om mensen te ontmoeten uit Chili, Iran, Vietnam, Peru, Ecuador, Algerije, Guadeloupe, Martinique, China, Mexico, Roemenië, Mongolië en vele andere landen. En ik luisterde naar hun vele verhalen over migratie en hoe, in de microkosmos van families die samen zijn gemigreerd, de culturele elementen van hun plaats van herkomst van generatie op generatie worden doorgegeven (of juist niet). Hoe deze families deel uitmaken van gemeenschappen die zich verzetten tegen of zich aansluiten bij de opgelegde eurocentrisering van hun gewoonten, overtuigingen en manieren van expressie. Die dunne lijn – die niet zal breken – tussen wat zij culturele integratie noemen en een weigering om zichzelf volledig uit te wissen.   

Ik vind het zo mooi als iemand zich verzet, om te voorkomen dat zijn voorouderlijke cultuur wordt uitgewist. Om overtuigingen te behouden die het extreem rationele westerse denken nooit zal begrijpen. Om een gedeelde taal te hebben als wapen tegen xenofobie. Om een specifieke humor te hebben die verband houdt met de plaats waar je vandaan komt en de manier waarop je lacht – is dat niet geweldig? 

Ik ben niet met mijn familie naar Europa gekomen en ik weet nog niet in hoeverre ik hier deel uitmaak van een Braziliaanse diaspora. Vorig jaar ontmoette ik een groep vrouwen in Genève uit het Braziliaanse Amazonegebied. Ze zijn meestal tussen de 40 en 50 jaar oud. Ik bevond me daar, temidden van hun verhalen en hun zo verschillende realiteiten, en ik heb veel geleerd over de verschillende manieren waarop iemand zijn of haar thuis kan verlaten. Ik weet dat sommige mensen daar niet voor kiezen, en terwijl ik hierover schrijf, denk ik aan mijn transvriendinnen die zich in Europa gelukkig voelen vanwege het geweld tegen transgenders in Brazilië – we zijn helaas het land waar wereldwijd de meeste transgenders worden vermoord. Terwijl ik hierover schrijf, denk ik aan de diaspora-bewegingen binnen Europa, en hoe dit vergelijkbaar kan zijn met mensen die uit alle regio's van Brazilië komen om São Paulo op te bouwen, en hoe we intern met zoveel xenofobie moeten omgaan. Net als de Portugezen en Italianen die Zwitserland hebben opgebouwd. 

Als ik denk aan mensen die niet willen verhuizen, maar dat toch doen uit noodzaak of onder druk, dan denk ik aan de absurditeit van de voortdurende genocide in Gaza. En hoe we door dit te laten voortduren, bevestigen dat we het immigratiebeleid nog slechter laten worden, dat we in alle opzichten geen respect hebben voor de menselijkheid, dat we geen enkele waarde hechten aan het leven in deze zieke samenleving waarin we leven. Hoe gaan we dit verhaal aan de toekomstige generaties vertellen? Het levend houden van het verzet van het Palestijnse volk is iets dat in onze tijd onontkoombaar zou moeten zijn.

Een boodschapper moet in de eerste plaats een ontvanger zijn, vertelde een vriend me. En ik was het daarmee eens. Ik zou graag nog meer verhalen horen over alle migratieprocessen en hun verschillende realiteiten, zodat ik door dit luisterproces een manier kan vinden om mijn volk te vertellen wat mijn migratieverhaal is en wat al deze verplaatsingen met mij doen. Om een manier te vinden om contact te maken met mensen die ik niet eens ken, die de strijd en de schoonheid van deze migratiebewegingen delen. Om een antwoord te vinden op de vraag die voortdurend in mijn hart leeft: wie word ik door zoveel realiteiten te doorkruisen? 

Als ik hier ben, aan deze kant van de oceaan, zul je me altijd over Brazilië horen praten. Ik deel onze muziek. Onze beelden, ons eten, onze grappen, onze memes. Als ik je een beetje vertrouw, deel ik soms ook enkele van onze overtuigingen. Je zou kunnen zeggen dat ik deze onderwerpen zichtbaar maak. Maar zichtbaarheid is niet genoeg. Zichtbaarheid zonder ethiek is toe-eigening. Zichtbaarheid zonder delen is roofzuchtig. Dus zolang ik doorga met mijn kunstpraktijk, hoop ik dat ik steeds meer ruimte kan creëren voor mijn lotgenoten om bij mij te zijn. Ik hoop dat ik steeds meer andere migranten in mijn werk kan opnemen. Ik hoop dat mijn werk anderen zoals ik kan aanspreken en raken. Ik hoop dat het mensen uit andere realiteiten kan sensibiliseren. Ik hoop dat mijn werk ons ook terug naar huis kan brengen. 

We moeten naar huis terugkeren – in ieder geval naar een symbolisch thuis – en naar huis terugkeren is zo moeilijk. Dus afgezien van de moeilijkheden om je thuis te voelen in een lichaam dat versnipperd is door ontheemding, afgezien van het vreselijke besef dat velen niet eens een thuis hebben om naar terug te keren: ik kijk naar de straten van mijn stad, als ik daar ben, ik kijk naar de rivier en vraag me af wat er in zit dat ik niet kan zien, ik probeer de vochtigheid van de lucht in me op te nemen, ik kijk naar het bos en probeer te luisteren naar de mysteries die het voortdurend fluistert. En ik zie mezelf opgroeien, leren en gewoon in de buurt zijn, om de hoek, bij een kanaal, op een plein. In een boot, op een paard, onder een mangoboom. Ik zie wat geen enkele AI ooit zou kunnen reproduceren: de betovering van het land waar ik het geluk had geboren te worden.   

Dus met mijn lichaam nog warm van het vochtige zweet van de Amazone-tropen, van de nabijheid van de evenaar, badend in het zoete water van de Guamá-rivier, maar ook in het brakke water van het eiland Algodoal. Met açaí en tucupi in mijn bloed, in mijn buik en in mijn armen de massa die gevormd wordt in een lichaam dat maniokmeel eet, badend in kruiden, gewassen in tranen van de rouw om degenen die ons zijn voorgegaan, van het gemis van de dagelijkse knuffels van mijn vrienden, de smaak van bier en de smaak van de straat op mijn tong, kom ik je vanaf de andere kant vertellen dat: 

Vreugde is een kracht waarmee we elke strijd aangaan.   

In oktober gingen 2,6 miljoen mensen de straat op in naam van het geloof.   

Het feest is onontkoombaar, in het kasteel van bars maakte een enorme robijn zoveel lawaai dat we er bijna doof van werden.   

Midden in een waterformatie in het midden van het bos, door de bomen heen, vind je in een opening tussen de bladeren de mooiste spotlight. 

Het getij bracht een kwal in alle tinten roze en paars voor onze ogen.   

Een lichaam kan meer dan 10.000 knuffels weerstaan.   

Je kunt een wassen hart midden in een menigte vasthouden en het zal niet breken. Wat niet mogelijk is, is om de Amazone ongeschonden, onaangeroerd te verlaten. En als je op een dag de kans krijgt om deze landen en wateren aan te raken en dit is het geval voor jou: laat je hart smelten en steek een kaars aan.